2- ویژگی­های کالبدی: 

احداث خیابان هایی که این بافت را از هم گسسته و شبکه­های شطرنجی را به وجود آورده وضعیتی دوگانه پیدا کرده است. به این معنی که در امتداد خیابان­های اصلی مانند 15 خرداد (بوذر جمهوری) ، مصطفی خیمنی(سیروس)، مولوی و ری ردیفی از ساختمان­های با کارکرد تجاری و اداری و عمومی شکل گرفته­اند که ترکیبی برون گرا دارند ولی درون این بلوک ها بافت قدیمی چندان تحول نیافته و شبکه ها به همان صورت قبلی باقی است و بناها رو به فرسودگی و ویرانی گذاشته­اند.[1] کما اینکه اقدامات چندسال گذشتۀ مرمت شهری در بافت تخریب سنگینی در قسمت غربی پشت لبۀ رو به بازار ایجاد نموده است که به معضلات امروزین آن افزوده است. بخش شرقی بازار تهران که در مجاورت محله سیروس قرار دارد از بخش­های شمالی و غربی آن به لحاظ تجاری کم رونق­تر است و بیشتر واحدهای عرضه آهن آلات و ابزار (بر غربی سیروس)، لاستیک و پلاستیک (در امتداد کوچه سر پولک و ناصر) ، لوازم خرده ودست دوم (بازارسید اسماعیل) و مواد غذایی (در اطراف چهار راه مولوی) فعالیت دارند.

2-1- کاربری های عمده پیرامون بافت: پیرامون محله را می­توان مقبره آقا در امتداد محور سیروس امین السلطان و اطراف آن دانست که میدان امین السلطان[2]، میدان میوه و تره بار ، ورزشگاه علی رستمی، چند مرکز بهداشتی و درمانی بزرگ مانند بیمارستان مولوی ( حکیم الملک) و زایشگاه اکبری(مادر) عناصر مهم آن را تشکیل می دهند. همچنین در امتداد جنوبی خیابان ری پارک کوثر و هنرستان شماره یک از کار کردهای شهری مهم در محیط پیرامونی محله محسوب می شوند.

2-2- تاسیسات شهری: در این چند محله، به دلیل تنگی معابر و فرسودگی ساختمان­ها شبکه تاسیسات کامل نیست. هر چند شبکه برق سراسر این محله­ها را در بر گرفته ولی در ساختمان­های قدیمی و بعضاً فرسوده ایمنی وسائل و تاسیسات برقی رعایت نمی­شود و مشکلات قطعی را به وجود می­آورد. شبکه گاز نیز به طور کامل این محله­ها را پوشش نداده و مثلا محدوده بازار و بخش­هایی از پامنار، سیروس و امامزاده یحیی(ع) نیز گاز رسانی نشده­اند. استفاده از کپسول­های گاز مایع به خصوص در واحدهای فعالیتی باعث انفجارها و آتش سوزی هایی در این مناطق شده است. محله­های واقع در این بخش از تهران مرکزی سیستم جمع آوری و دفع آبهای سطحی ندارند و با بارش برف و باران معابر را آب می­پوشاند. به دلیل باریک بودن برخی معابر و عدم امکان دسترسی سواره به تمام لایه­های بافت درونی محله ها و کمبود فضاهای باز مشکلات ایمنی در برابر اتش سوزی و زمین لرزه نیز این محله ها را تهدید می­کند.

2-3- ساختار فضایی: ساختار کلی محله را می توان به دو بخش کاملا متمایز تقسیم کرد؛ لایه پیرامونی با کارکرد تجاری خدماتی که رو به خیابان­های اصلی دارد و باعمق متوسط 50متر محله را محصور کرده و بافت مسکونی که سطح درونی محله را می پوشاند.

·         کانونها و محورها: ساختار درونی محله نسبت به شکل تاریخی آن چندان تغییری پیدا نکرده است و هنوز مهمترین محورهای آن همان راسته ها و گذرهای قدیمی هستند، یعنی بازارچه نایب السلطنه در امتداد شرقی و غربی بخش فوقانی محله و محور شهید موسوی کیانی که در گذشته بخش پائینی آن به کوچه تکیه و بخش بالایی آن به کوچه حمام گلشن[3] معروف بوده است. امتداد این گذر در شمال خیابان 15 خرداد راکوچه امام زاده یحیی و در جنوب خیابان مولوی، کوچه محمدیه شکل می­دهند. یکی از کانون­های محله­ای در تقاطع این گذر و کوچه شرقی- غربی حمام گلشن گرفته که با گشایشی در محور و ساختمان­های مسجد، درمانگاه مدرسه و مهدکودک و آمادگی در پیرامون آن مشخص می­شود. ادامه این مسیر از کوچه گلاب گیرها به پایین تنگ می­شود و با پیچ و خمی اندک به محدودۀ تخریبی سازمان عمران بهسازی و سپس خیابان مولوی می­رسد. محور مهم دیگر در درون این محله کوچه ناصر[4] است که در بخش شرقی امتداد شمالی جنوبی را از بر خیابان پانزده خرداد می پیماید و پس از قطع کردن بازار نایب السلطنه به کوچه شرقی غربی حمام فیروزه (شهید مصطفی مرادخانی) منتهی می­گردد. دو محور شرقی غربی مهم نیز پس از نایب السطنه یکی کوچه مجید عباسی (حمام حاج موسی) است که به مرکز بهداشت و مسجد حاج علی اصغر تهرانی منتهی می­شود و دیگری همان کوچه حمام فیروزه است که به میانه­های کوچه تکیه وصل می­شود. بناهای عمده­ دیگر در درون محله بنای یک حوزۀ علمیه، چند مسجد و تکیه­ بعنوان کانونهایی خاص در میان بافت مسکونی دانست. در گوشه جنوب شرقی نیز استقرار چند مدرسه (دبیرستان کوثر، راهنمایی معراج و دبستان 15 خرداد) و یک ورزشگاه و حوزه علمیه حاج ابوالفتح، یک کانون آموزشی و فرهنگی را شکل داده است.

نمایش محورهای اصلی و فرعی دورن محله­ای سیروس

تصویر سردر حمام خانم

·         زیر محله ها: به طور کلی محله سیروس به چند زیر محله قابل تقسیم است. یکی زیر محله اطراف بازارچه نایب السطنه و خانه­های اطراف آن، دوم بخش های شرقی نزدیک به خیابان ری که از لحاظ کالبدی وضعیت بالنسبه مناسب­تری نسبت به سایر ساختمان­های محله دارند. سوم بخش جنوب غربی که محل سکونت رامشه­ای­ها است و بافت ریز و ناهمگونی دارد و چهارم بخش­های میانه محله که بر حول بن بست­ها شکل گرفته­اند و فرسودگی تخریب بافت در آنها مشهود است.


محدوده تقریبی زیر محله­ها  در پهنۀ محلۀ سیروس

·         فضاهای عمومی: فضاهای باز و سبز عمومی تقریباً در سراسر محله دیده نمی­شود و میزان تراکم و در هم­تنیدگی بافت بالا است. چند گشایش در امتداد کوچه موسوی کیانی ایجاد شده که بیشتر به عنوان پارکینگ مورد استفاده قرار می گیرد و جز معابر عمومی و کوچه های تنگ فضای عمومی دیگر در محله به چشم نمی­خورد. از لحاظ فضای سبز نیز محله بسیار فقیر است و حتی در امتداد معابر و گذرها نیز کاشت درختان دیده نمی­شود. دیوارهای بلند خانه­ها و وجود حیاط­های مرکزی نیز باغچه­های خصوصی راکاملا از فضاهای عمومی منفک کرده است. از 394819 متر مربع مساحت محله بیش از 89 % (351446متر مربع) را سطح پلاک های ملکی و کمتر از 11 % (43373متر مربع) را فضاهای عمومی معابر به اشغال درآورده­اند. 

 

 2-4- الگوی کالبدی

·         الگوی سکونت: تقریبا دو سوم مساحت محله را سطوح مسکونی پوشانده است، اما برداشت اطلاعات محلی سال 1388 توسط پژوهشکده فرهنگ و هنر، از حدود 1200 قطعه مسکونی 38 قطعه خالی، 41 قطعه مخروبه و غیر قابل استفاده و 3 قطعه متروکه بوده است و در حال حاضر (آبان 1393) به طور تقریبی یک چهارم درون محله با هدف نوسازی و بر اساس طرح سازمان عمران بهسازی تخریب شده است. ساختمان­های مسکونی اغلب یک تا دو طبقه دارند و از عمر آنها بیش از 20 سال می گذرد. معماری بیشتر آنها درون گراست و در اطراف حیاط مرکزی آرایش یافته اند. تعداد بناهای آپارتمانی که امروزه الگوی سکونت غالب در اکثر مناطق مسکونی تهران است در این محله اندکی است. اجاره نشینی در همان خانه­های سنتی به صورت تک اتاقی یا چند اتاقی رایج است.

·         الگوی فعالیتی: تعداد مغازه­ها، فروشگاه­ها، مجموعه­های تجاری، شعبه­های بانک، تولیدی­های با گرایش تجاری و تولیدی­های صنعتی نزدیک به 34 % قطعات ملکی محله را در برگرفته است که بیانگر شدت فعالیت در حاشیه­های محله است .این فعالیت­ها بی­آنکه از جهت اشتغال و کسب درآمد یا ایجاد فضاهای کالبدی مناسب به احیای محله کمک کنند، باعث محدود شدن امکانات ساکنان نیز شده­اند، زیرا از کوچه­های پیرامونی به صورت پارکینگ خودروهای شاغلان این واحدها استفاده می­شود و تراکم رفت و آمد در مسیرهای اصلی محل راگرفتار آلودگی­ها و کاهش ایمنی تردد کرده است. افزون بر آن این واحدهای تجاری تعدادی از خانه­های درون بافت را به تولیدی و انبار در آورده اند که باعث مزاحمت ساکنان است.

·         الگوی خدمات شهری: در سراسر محله، خدمات آموزشی به یک کودکستان، چهار دبستان، دو مدرسه راهنمایی و یک دبیرستان دخترانه محدود می­شود. امکانات تفریحی جوانان را نیز یک مرکز تفریحات با 15 متر مربع و یک ساختمان ورزشی و یک سرای محله در امتداد خیابان کیانی تشکیل می­دهد. در سال 1392 سینما تمدن در محل چهار راه مولوی که قدیمیترین سینمای موجود تهران تا این تاریخ بوده است (تاسیس 1310) پس از تعطیلی 7 ساله تخریب گردید. مراکز مذهبی متعدد است و در محله و پیرامون آن 21 مسجد و امامزاده و 14 تکیه و حسینیه وجود دارد که برخی از آنها قومی است (مانند حسنیه رامشه­ای ها در کوچه حمام گلشن) و برخی نیز صنفی مانند حسنیه سرجان در بازار نایب السلطنه. تعداد مراکز بهداشتی-درمانی محله به هشت واحد می­رسد.[5]

·         کیفیت ساختمانی، سازه­ای و معماری: بر اساس برداشت میدانی از قطعات ملکی واقع در محله مشخص شده که به لحاظ کیفیت ساختمانی اکثر ساختمان ها نیازمند تعمیر و بهسازی هستند. نوع سازه ساختمان­ها نیز بیشتر دیوار بابر با سقف آهنی یا سقف چوبی است. فرسودگی این محله از نوع فرسودگی کالبدی است.

·         نفوذ پذیری: محله سیروس هیچ ورودی شاخصی برای گذر از خیابان­های اصلی و ورود به بافت درونی ندارد. حتی بازار نایب السلطنه که زمانی به دروازه دولاب متصل بود و ورودی شاخصی داشت، امروزه و پس از اصلاح خیابان ری ورودی نابسامان و حتی مخروبه­ای پیداکرده است. دسترسی سواره تا عمق معینی به داخل محله نفوذ می­کند اما به همه بلوک­ها پیوند نمی­خورد و حالت شبکه­ای نیز پیدا نمیکند. دسترسی پیاده نیز به رغم وجود کوچه­های متعدد کامل و شبکه­ای نیست و عرض کم و طول زیاد برخی کوچه­ها رفت وآمد در آنها را مشکل می­سازد و به دلیل تخریب­های دهۀ اخیر برخی ناامن هستند. در ضلع شرقی محله، همجوار با خیابان سیروس بازارچه نایب السلطنه و کوچه مسجد حاج ابوالفتح با وجود کم عرض بودن، معبرهای سواره به درون بافت محسوب می­شوند و بقیه کوچه­های بن بست راه به خیابان ندارند. در ضلع شمالی، تقاطع بازارچه و کوچه شهید کیانی و در ضلع غربی کوچه گلاب­گیرها و شهید بالاگر ورودی­های سواره به محله را شکل می­­دهند. آمارگیری انجام شده برای سنجش حجم تردد در 19 ایستگاه پیرامونی محله و طی دو ساعت اوج بعداز ظهر (16 تا 18 ) نکات زیر در مورد شبکه ارتباطی و نفوذ پذیری نشان می دهد.[6]

o       حجم تردد پیاده نسبت به جمعیت ساکن در مرحله بسیار بالا است (9451 ورود و خروج طی دو ساعت) در برابر حدود 8000 نفر جمعیت ساکن که سلطه حرکت پیاده را بر دیگر انواع تردد نشان می­دهد.

o       تردد پیاده در بخش های شمالی ، سمت بازارچه و کیانی بیشتر و در بخش های جنوبی محله، سمت مولوی کمتر است.

o       تعداد زیاد موتور سیکلت هایی که در معابر محله تردد می کنند تهدیدی برای حرکت ایمن پیاده در محله است.

o       در بازار نایب السلطنه که اصولا حرکتی پیاده دارد، امکان تردد خاور و خودرو های باربری نیز وجود دارد با این حال در ساعاتی حجم بالای حرکت سواره عبوری ( موتورسیکلت و سواری) جریان دارد که موجب اختلال کارکردی آن می­شود.

          
                     
تصویر راست: ورودی بازار نائب السطنه از سمت ری (محل قدیم دروازۀ دولاب) تصویر چپ: بازار مسقف نائب السطنه

                            

تصویر راست: یکی از کوچه­های باریک آدم رو  - تصویر چپ: عموم محورهای داخل محله دارای کانیو جمع آوری آبهای سطحی در وسط

·         سلسله مراتب و الگوی معابر: در محله سیروس دو لایه سلسله مراتب قابل بررسی است. در سطح زیرمحله­ها دو محور بازارچه نائب­السطنه و کیانی نقش محور­های اصلی را به عنوان جمع کننده ترافیک سایر محورهای مواصلاتی را دارند. اما در لایه ارتباط با محورها و محله های بیرونی سلسله مراتب راهها ترتیبی منطقی ندارد و از خیابان­های اصلی و شریانی اطراف به یکباره دسترسی به معابر پیاده و قابل تردد موتور قرار می­گیرند که در حال حاضر به عنوان راههای سواره نیز مورد استفاده هستند.

             

پارکینگ حاشیه­ای و انتهای معبر روشهای عرف پارک خودرو برای ساکنین می­باشد.

·         پارکینگ: به جز محدوده­هایی که تخریب در آنها صورت گرفته و بعضاً برای پارک خودرو از آنها استفاده می­شود، در سطح محله سه قطعه زمین پارکینگ عمومی با حدود 2000 متر مربع مساحت موجود است که بیشتر کارکرد فرامحله­ای دارد و شاغلان بازار و خیابان مولوی از آن استفاده می­کنند. مالکیت اتومبیل شخصی در میان ساکنان محله پایین است (به طوریکه طی آمار سال 1388 فقط 186 ساکن در قطعات ملکی مسکونی در بررسی میدانی مالکیت اتومبیل را اعلام داشته­اند). تعداد قطعات مسکونی دارای پارکینیگ اعم از سرپوشیده و روباز 60 واحد است که همین رقم نیز گویای ضعف نفوذ پذیری و دسترسی سواره به خانه­های مسکونی است. بنابراین باوجود پایین بودن مالکیت اتومبیل شخصی تقریباً دو سوم آنها باید اتومبیل خود را بیرون از خانه پارک کنند.

·         کارکرد ها: در میان 2557 قطعه ملکی محله حدود 1200 قطعه مسکونی و بقیه غیرمسکونی و اغلب تجاری، انبار، خدماتی و تولیدی هستند ولی مقیاس اغلب فعالیت آنها برون محله­ای است و مردم محل از کمبود تعداد مغازه­های خواربار فروشی گله داشته­اند. بازارچه نایب السلطنه که روزگاری محور اصلی و یکی از شاخه های بازار تهران محسوب می­شد در حال حاضر وضعیت نابسامانی دارد و یکی از کانونهای متروکه محله بدلیل تنزل وضعیت کالبدی از جهت کارکردی به شمار می­رود. در امتداد آن کارکردهای توزیعی بازار جای خود را به فعالیت­های صنفی کارگاهی به ویژه در زمینه ساخت لوازم لوستر و آیینه شمعدان و صحافی و چاپ و تعمیرات داده­اند. در میان این کارگاه­ها تعدادی مغازه­ خواربار فروشی نیز دیده می­شود. در بر خیابان مصطفی خمینی، به رغم فرسودگی ساختمان­ها فعالیت تجاری رونق فراوانی دارد و واحدهای تجاری تخصصی در زمینه فروش فرش های ماشینی و لوازم و قفسه های فلزی اداری فعالیت دارند. در بر خیابان 15 خرداد فروشگاههای لوازم ساختمانی، لوازم بهداشتی ساختمان، لوازم قنادی و چند نمایشگاه اتومبیل مشغول به کار هستند. در بر خیابان مولوی به جز چند واحد باربری و حمل ونقل و توقفگاه، بورس لوازم پلاستیکی از قبیل ظروف یک بار مصرف و پلاسکو و پی وی سی قرار دارند، چند مغازهای نیز به فروش ترازو و گاو صندوق مشغول هستند. کارگاهای موجود در این محدوده نیز بیشتر تریکو کشباف جوراب البسه و کیف و کفش تولید می­کنند به همین دلیل نیز انبارهای الیاف و پلاستیک در این محدوده زیاد است. کوچه گلاب­گیرها یکی از قسمت­هایی است که انبارها و کارگاه­ها در آن زیاد است و فعالیت مسکونی را تحت الشعاع قرار داده است. مردمی در محیط بلافاصل لایه تجاری محله زندگی می کنند از مزاحمت ها و سرو صدا و آلودگی فعالیت این واحد­ها شکایت دارند.

·         شبکه های زیر ساختی: عمده ترین نارسایی محله نبود شبکه جمع آوری و دفع آب های سطحی است که محیط را آلوده و رفت و آمد در برخی کوچه ها را دشوار ساخته است. کف سازی نامناسب معابر و گذرهای پیاده نیز مشکل نبود این شبکه را دو چندان کرده است. فقدان شبکه کامل گاز رسانی و مشکلات توزیع سوخت در محله مردم را از فرسودگی شبکه تاسیسات و ترکیدگی لوله های آب و قطع مکرر برق ابراز ناراحتی کرده اند. روشنایی معابر نیز کامل نیست، یعنی هم تعداد چراغ های برق کم است و هم عدم تعمیر و تعویض به موقع لامپ های سوخته و شکسته رفت و آمد در شب را دشوار و نا امن ساخته است.

·         خدمات شهری: مشکلی که اغلب ساکنان به آن اشاره داشته اند کثیفی محل و زباله­هایی است که به طور نامنظم جمع­آوری و گاهی روزها در خرابه­ها انباشته می­شود و نتیجه آن وجود حیوانات موذی از قبیل موش، پشه و مگس است. استفاده از حمام­های عمومی عرف محل است. تجهیزات و مبلمان شهری در محله کمبود بسیاری دارد و نیمکت، سطل زباله، گلدان چراغ برق تابلوی راهنما باجه تلفن و مانند آن تقریبا در سراسر محله یافت نمی شود و یا در شرایط نامناسبی قرار دارد.

 

 



[1] - از دیدگاه شهرسازی این موضوع دلایل مختلفی دارد که مطرح خواهد شد.

[2] - این میدان اولین و تنها میدان بارفروشی در بیرون دیوار طهماسبی تهران بوده است و پس از احداث باروی ناصری میدان در داخل بافت قرار گرفت.

[3] - این حمام معروف به حمام خانم، (گرمابه قبله در حال حاضر) بعد از تکمیل اولین باروی تهران در حدود سال 965 قمری به دستور خواهد شاه طهماسب صفوی بنا گردید و از سال 1285 قمری توسط مرحوم حاج محمد مجید قزوینی وقف سید الشهدا (علیه السلام) شده است و در مورخ 1383/7/1 در آثار ملی ایران ثبت گردیده است.

[4] - نام این کوچه در بعضی از نقشه ها سید علی کشمیری دیده می­شود.

[5] - اطلاعات آماری این بخش از برداشت اطالعات 1388 پژوهشکده فرهنگ و هنر استخراج شده است.

[6] - همان منبع